Stara bibliotečka građa jedan je od najdragocenijih delova kulturnog nasleđa, a Knjaževac je u proteklih pet godina dobio vredno otkriće koje čuva sećanje na naš kraj.
Narodna biblioteka „Njegoš“ sprovela je od 2019. do 2024. godine opsežna terenska istraživanja u crkvama na području opštine, tokom kojih je dokumentovano blizu 500 starih publikacija. Među njima je izdvojeno 64 primerka štampanih knjiga iz 17., 18. i 19. veka — sada upisanih u centralni registar stare i retke bibliotečke građe.
Istraživanja su sprovedena u 15 crkava i manastiru Svete Trojice, u nadležnosti Eparhije Timočke. Pronađene knjige predstavljaju svojevrsnu riznicu istorijskih, duhovnih i kulturnih tragova koji svedoče o životu i nasleđu ovog područja.
Mr Dušica Grbić, arheograf savetnik Biblioteke Matice srpske u Novom Sadu, ističe da su knjige prepune rukopisnih zapisa:
„Oni govore upravo o ovom kraju, o ljudima koji su ovde živeli. Najviše su se potpisivali sveštenici, ali među zapisima nalaze se i učitelji, pojci i drugi meštani koji su želeli da ostave svoj trag.“
Uz podršku Ministarstva kulture, najugroženiji primerci restaurirani su u Narodnoj biblioteci Srbije i Arhivu Srpske pravoslavne crkve. Knjige se danas čuvaju u biblioteci Crkvene opštine Knjaževac, dok je njihov digitalni oblik dostupan i na sajtu biblioteke „Njegoš“.
Dr Radovan Pilipović, direktor Arhiva SPC, navodi da je deo fonda prošao ozbiljan konzervatorski tretman:
„Trinaest knjiga podvrgnuto je hemijskom i mehaničkom čišćenju, zameni poveza i ojačavanju knjižnog bloka. To su postupci koje je neophodno sprovoditi pažljivo i stručno, često i na samom terenu.“
Posebno se izdvaja najstarija knjiga u zbirci — „Služebnik“ iz 1646. godine, štampan u manastiru Dealu, u Vlaškoj. Važan je i podatak da se ova knjiga, na osnovu zapisa, koristila na području današnjeg Knjaževca još tokom 18. veka. U njoj se pominju lokalna sela i sveštenici, među kojima i prvi gurgusovački prota, Petar Živulović.
Rezultati istraživanja biće predstavljeni kroz izložbu i publikaciju, kao deo obeležavanja dva velika jubileja:
• 190 godina od podizanja gradske Crkve Svetog velikomučenika Georgija
• 165 godina od osnivanja čitališta u Knjaževcu
Ovaj projekat ne predstavlja samo čuvanje stare građe, već i revitalizaciju sećanja koja vekovima pripadaju ovom kraju.
