U ataru sela Stogazovac, na području opštine Knjaževac, nalazi se Klisura Ždrelo – jedinstveni prirodni fenomen, u narodu poznat i kao knjaževački meteori. Ova impresivna klisura predstavlja spoj izuzetnih geoloških karakteristika, netaknute prirode, bogatog kulturno-istorijskog nasleđa i snažnog narodnog predanja, što je čini jednom od najautentičnijih, a još uvek nedovoljno poznatih turističkih destinacija istočne Srbije.
Prema geološkoj karti Republike Srbije, klisura Ždrelo usečena je u glinovite krečnjake i glince iz perioda donje krede, a starost stena procenjuje se na oko 100 miliona godina. Dužina klisure iznosi približno 300 metara, dok kroz njen uski i dramatični kanjon protiče Zubetinačka reka, koja ulaskom u selo Stogazovac menja naziv u Stogazovačka reka.
Krečnjačke litice koje se uzdižu neposredno iznad rečnog korita dostižu visinu od 70 do 80 metara i karakteristične su po neobičnim i prepoznatljivim formacijama. Među njima se posebno izdvajaju Lisčiji kamen, poznat i kao Momin ili Devojački kamen, kao i Zdravački kamen. Za Devojački kamen vezana je snažna legenda koja govori o devojci koja je, u vreme turske vladavine, sa ove litice skočila u smrt kako bi sačuvala svoju čast i izbegla obeščašćenje.
Do vrha najviših litica stiže se pešačkom stazom koja vodi iza crkve, a sa tog mesta pruža se veličanstven pogled na klisuru i selo Stogazovac. Na najužem delu, pri samom dnu, širina klisure iznosi svega 2 do 3 metra, a upravo tim prolazom se nekada jedino moglo proći pre nego što je probijen put kroz klisuru.
Posebnu duhovnu i prirodnu vrednost ima izvor u samom koritu reke, poznat kao „Božja trpezica“, za koji meštani veruju da ima lekovita svojstva, naročito za očne bolesti. Pored izvora je pronađen rimski žrtvenik, što svedoči da je ovo mesto bilo poštovano još u antičkom periodu i da je izvor korišćen pre više hiljada godina.
Dno klisure karakteriše veliki broj obrušenih stenovitih blokova koji su vremenom formirali duboke i tajanstvene virove, među kojima se izdvajaju Sinji vir, Telči vir i Petkovski vir, dodatno obogaćujući pejzaž i doživljaj prostora.
S obzirom na krečnjački sastav terena, pećine su česta pojava u ovom području. Vulina pećina nalazi se na levoj strani klisure, nekoliko metara iznad puta, dok se Markova pećina nalazi na desnoj strani, ispod vrha brda Kulinje. Teško je pristupačna, ali izuzetno zanimljiva zbog legendi koje je prate. Predanje kaže da je upravo u toj pećini često boravio Marko Kraljević, a u unutrašnjosti se mogu videti udubljenja koja narod pripisuje njegovoj glavi, stopalima i potkovici konja Šarca.
Od antropogenih vrednosti posebno se izdvaja crkvica Vidovdan, za koju predanje kaže da ju je sagradio sam car Lazar. Upravo zbog ove svetinje, u selu Stogazovac se već vekovima obeležava Vidovdan. Portu crkvice krasi gusta šuma drena, koja pruža prirodnu hladovinu i dodatni mir ovom svetom mestu.
Na oko 400 metara od sela, na brdu Kulinje, vidljivi su ostaci zidova i temelja starog grada sa kulom. Iako su sprovedena brojna istraživanja, poreklo ove tvrđave još uvek nije sa sigurnošću utvrđeno. Pretpostavlja se da potiče iz antičko-vizantijskog perioda, najverovatnije iz vremena cara Justinijana, i da je imala odbrambenu funkciju, sa dve kule namenjene osmatranju neprijatelja.
Klisura Ždrelo predstavlja izuzetnu celinu u kojoj se prepliću priroda, istorija, vera i legenda. Kao takva, ona ima ogroman potencijal za razvoj izletničkog, avanturističkog, verskog i kulturnog turizma, nudeći posetiocima autentičan doživljaj i nezaboravno iskustvo u srcu knjaževačkog kraja.
Ovaj prilog realizovan je u okviru projekta „Skriveni biseri Knjaževca – turistički đerdan istočne Srbije“, koji je u 2025. godini podržala Opština Knjaževac. Sadržaj i izneti stavovi predstavljaju isključivo autorski doprinos i ne moraju nužno odražavati zvanične stavove organa koji je podržao realizaciju projekta.
